|
||||||||||||||||
Cинтаксик бәйләнеш төрләре
Сө йлә мдә сү злә р һ ә м җ ө млә лә р ике тө рле бә йлә нештә булалар: · тезү ле бә йлә неш · ияртү ле бә йлә неш Тезү ле бә йлә неш булганда, сү злә р һ ә м җ ө млә лә р ү зара тигез хокуклы булалар, бер-берсенә буйсынмыйча килә лә р. Мә сә лә н, Инешлә р, елгалар, ермаклар, ташулар — барысы да Чулман атлы олуг суның кочагына омтылдылар, кушылдылар, кө чә йделә р, ургып-шаулап, алга ыргылдылар (Н. Фә ттах). Бу җ ө млә дә инешлә р, елгалар, ермаклар, ташулар сү злә реһ ә м омтылдылар, кушылдылар, кө чә йделә р, ыргылдылар сү злә ре ү зара тигез хокуклы, ягъни тезү ле бә йлә нештә торалар. Тезү ле бә йлә неш тү бә ндә ге чаралар ярдә мендә оеша. 1. Тезү че теркә гечлә р (җ ыючы: һ ә м, вә, да/дә (та/тә ), ни/ни, бер/бер; каршы куючы: ә, лә кин, ә мма, мә гә р, иллә, иллә мә гә р, тик, бары, фә кать, исә, аның каравы; бү лү че: янә -янә, яисә, я, ә ле-ә ле, ә ллә -ә ллә ): Укыдым һ ә м сө йлә дем. Укыдым, лә кин сө йлә мә дем. 2. Тезү интонациясе: Укыдым, сө йлә дем. 3. Каршы кую интонациясе: Укыдым – аң ламадым. Тезү ле бә йлә неш ү зе генә сө йлә м барлыкка китерә алмый, шуң а кү рә сү злә рнең (җ ө млә лә рнең ) бер-берсенә буйсынуы – ияртү ле бә йлә неш тә кирә к. Ияртү ле бә йлә неш булганда, бер сү з (җ ө млә ) икенче сү згә (җ ө млә гә ) ияреп, буйсынып килә. Мә сә лә н, китап уку дигә ндә, уку – ияртү че сү з, аң а китапсү зе ияреп килә. Яң а китап дигә ндә, китап - ияртү че сү з, яң а иярү че сү з була. Ияртү ле бә йлә нештә торган сү злә р арасында ө ч тө рле мө нә сә бә т була. · хә бә рлекле мө нә сә бә т · ачыклаулы мө нә сә бә т (тө гә ллә ү ле мө нә сә бә т) · аныклаулы мө нә сә бә т
Хә бә рлекле мө нә сә бә т булганда, бер сү з икенче сү з турында хә бә р итә , нә тиҗ ә дә җ ө млә барлыкка килә. Мә сә лә н, Без укыйбыз. Бү лмә якты. Китап ө стә лдә. Калә м минеке. Ия телә сә нинди предметны, вакыйганы, кү ренешне атап килә, хә бә р – ия турында нидер хә бә р итеп, аң а буйсынып килә. Хә бә рлекле мө нә сә бә тне тө рле чаралар белдерә лә р. Шушы чараларның һ ә рберсе янында да хә бә р итү интонациясе булу мә җ бү ри. 1. Хә бә рлек кушымчалары: Мин укучы мын. 2. Зат-сан, заман кушымчалары: Без яза быз. 3. Сү з тә ртибе: Кө н матур. 4. -ныкы/-неке кушымчасы: Калә м сез неке. 5. Юнә леш, чыгыш, урын-вакыт килеше кушымчалары: Китап ө стә л дә. 6. Бә йлеклә р һ ә м бә йлек сү злә р: Юл урман аша. 7. Хә бә р итү интонациясе: Ә тием – табиб. Кө з.
Ачыклаулы мө нә сә бә т булганда, бер сү з икенче сү зне ачыклап килә һ ә м сү зтезмә барлыкка килә. Китапханә гә бару, ә нинең яулыгы, баргач кү рү, кө зге яң гыр, шул урам, кадерле ә нием. Мондый мө нә сә бә ттә иярү че сү з ияртү чедә н һ ә рвакыт алда була. Ачыклаулы мө нә сә бә тне тө рле чаралар белдерә лә р: 1. Килеш кушымчалары: театр га бару, дустым ның апасы, баскыч тан тө шү. 2. Фигыль формалары: ә йт сә килү, кил гә ч кү рү, сө йлә ш ә -сө йлә ш ә кайту. 3. Сан тө ркемчә лә ре кушымчалары: бер енче сентябрь, ике шә р алма. 4. Бә йлеклә р һ ә м бә йлек сү злә р: урман аша бару. 5. Янә шә килү чарасы: бү ген килү, хикә я уку. 6. Сү з тә ртибе: матур кө н. 7. Сү злә рне кабатлау: чилә к-чилә к су, җ ил-җ ил атлау.
Аныклаулы мө нә сә бә т булганда, иярү че сү з ияртү че берә млектә н соң урнашып, аң а аныклык, ө стә мә мә гълү мат бирә . Аныклаулы мө нә сә бә т нигезендә аныклагыч формалаша. Аныклаулы мө нә сә бә тне белдерә торган чаралар: 1. Аныклаучы теркә гечлә р: ягъни, ягъни мә сә лә н, мә сә лә н, хә тта, һ ә рхә лдә, шул исә птә н, бигрә к тә, дө ресрә ге, аеруча, аерата, башлыча, тулырак ә йткә ндә, ачыграк ә йткә ндә, икенче тө рле ә йткә ндә, башкача ә йткә ндә, киң рә к алсак, аерым алганда, җ итмә сә, ө стә венә һ. б. Иртә гә, ягъни шимбә кө нне, якташлар бә йрә ме була. 2. Аныклау интонациясе. Кә җ ә рә хмә т укый: сакалын селкетә.
7. Тезү ле бә йлә нештә ге мә кальнең икенче яртысын сайлап ал!
8. Тезү ле бә йлә нештә торган сү злә рне ү злә ре ияргә н сү з белә н бергә язып алыгыз.
Ү рнә к: тө ннә рдә н, салкыннардан, бураннардан соң килде. Менә тагын яз җ итте. Кышкы озын тө ннә рдә н соң, каты салкыннардан, ачы бураннардан соң тагын яз килде. Тә бә нә к, болаң гыр кү ктә ягымлы кояш кү ренде; тирә -якны яктыга, куанычка кү меп, җ ирдә ге барлык терегә кү з кысып, шаярып, кайнар укларын яудырды. Калын кар астында басылып яткан тигезлеклә р, калкулыклар, урманнар, чокыр-чакырлар... ә кренлә п-ә кренлә п авыр йө ктә н арына бардылар. Кыш буена тынып торган җ ирнең ө сте озакламый ө тә лә нгә н тунын салып ташлады. Сыртларда яшел ү лә ннә р мыек тө ртте. Яр буйларында тал бө релә ре кү злә рен ачтылар. Басулардан, ү зә ннә рдә н челтерә п, беренче сулар акты (Н. Фә ттах). 9. Ү зара тезү ле бә йлә нештә булган сү злә рне һ ә м җ ө млә лә рне аерып языгыз.
|
||||||||||||||||
|